Türkçe’nin en eğlenceli yanlarından biri, her bölgenin kendine has kelimeleri. Standart Türkçe’de “patates” dediğimiz sebze, bazı yörelerde bambaşka isimlerle anılıyor. İşte bunlardan en meşhuru: gostil. Özellikle Karadeniz’den bir arkadaşınız “Akşam gostil haşlayayım mı?” dediğinde ilk anda “Ne dedin sen?” diye kalakalırsınız. Gelin birlikte bu kelimenin anlamını, kökenini, tarihini ve bugün nasıl yeniden popüler olduğunu keşfedelim.
Gostil’in Asıl Anlamı
Gostil, Türkiye Türkçesi ağızlarında patates anlamına gelen yöresel bir kelime. Türk Dil Kurumu’nun “Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü”nde resmi olarak kayıtlı.
En yaygın kullanıldığı yerler:
- Ordu (özellikle Ünye, Fatsa, Aybastı, Gölköy)
- Samsun çevresi
- Sivas’ın kuzey ilçeleri (Koyulhisar vb.)
Varyantları da var: gostül, gösdül, göstül, kastil, kostil…
Günlük hayatta şöyle duyarsınız:
- “Pazardan taze gostil aldım, közleyelim.”
- “Gostil yemeği yapayım mı, yoksa kızartma mı?”
Tarihi ve Kültürel Hikâyesi
Ordu’da patates (yani gostil) tarımı 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası Kafkasya’dan gelen göçmenlerle başlar. 1880’lerde Çambaşı yaylasında ilk ekimler yapılır, kısa sürede Aybastı, Gürgentepe, Korgan gibi ilçelere yayılır.
1940’larda kıtlık ve savaş yıllarında gostil, un yapımından beslenmeye kadar hayat kurtaran bir ürün olur. “Ordu patatesi” küçük, sarı, lezzetli türüyle İstanbul piyasasında meşhurdu. Ne var ki fındık tarımı öne çıkınca üretim azaldı. Bugün hâlâ bazı yaylalarda nostaljik olarak ekiliyor.
Kökeni konusunda net bir bilgi yok. En kabul gören görüş, patatesin Avrupa’dan (Almanca Kartoffel, Rusça kartof) Anadolu’ya girişiyle birlikte yerel ağızlarda “gostil”e dönüştüğü yönünde. Bir halk efsanesi “Gosti Ağa” adlı bir tüccara bağlasa da bilimsel kaynaklar bunu desteklemiyor.
“Gostil Kafalı” Deyimi
Bazı Karadeniz şakalarında “gostil kafalı” ifadesi kalın kafalı, aptal anlamında kullanılır. Patatesin toprağın altında “görmeyen” haliyle mecazi bir bağlantı kuruluyor. Tipik Karadeniz esprisi işte!
2024’ten Bugüne: Gostil Sağlamcılık Ödülleri
Kelime son yıllarda bambaşka bir bağlamda yeniden doğdu. Körüz Biz Derneği (engelli hakları aktivistleri), engellilere karşı ayrımcı (“sağlamcı”) davranışlarda bulunan kişilere ve kurumlara Gostil Sağlamcılık Ödülleri veriyor.
Neden “gostil”? Çünkü patates mecazen sıradan, farkındalıksız, kalın kafalı anlamına geliyor. Ödüller altın boyalı patates şeklinde veriliyor ve amaç, ironik yolla farkındalık yaratmak.
2024 ve 2025 törenlerinde radyocular, üniversiteler, medya kuruluşları gibi isimler aday oldu. Dernek, “sağlamcılık”ı (ableism) eleştirerek eşitlik ve erişilebilirlik vurgusu yapıyor. Sosyal medyada büyük ses getirdi ve “gostil” kelimesini genç nesle yeniden tanıttı.
Dilimiz Yaşadıkça Zenginleşir
“Gostil” sadece bir sebze adı değil; Karadeniz’in göç tarihini, tarım mirasını ve bugün toplumsal eleştiriyi taşıyan yaşayan bir kelime. Bir dahaki sefere Ordu’ya veya Karadeniz’e gittiğinizde pazar tezgâhında “Bir kilo gostil ver abi” deyin hem lezzetli bir patates yiyin hem de bu güzel ağız kelimesini yaşatın.
