"Tekel" kelimesi aslında "monopol" anlamına gelir ve Türkiye'de uzun yıllar devlet eliyle yönetilen bir sistemi ifade eder. Cumhuriyet'in ilk yıllarında, 1925'te tütün ürünleri için başlayan tekel sistemi, zamanla alkollü içkileri de kapsadı.
TEKEL'in Kuruluşu: 1932'de tütün, alkollü içkiler ve tuz devlet tekeli altına alındı. 1987'de resmi adı Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TEKEL) oldu. O dönemde alkollü içkilerin üretimi, dağıtımı ve satışı tamamen devletin kontrolündeydi.
Bayilik Sistemi: Devlet, belirli noktalara "tekel bayii" yetkisi vererek ürünleri satıyordu. Halk arasında bu dükkanlar kısaca "tekel" olarak anılmaya başladı.
Özelleştirme Süreci: 2000'li yıllarda başlayan özelleştirmeyle her şey değişti. 2004'te alkol bölümü, 2008'de sigara bölümü yabancı şirketlere (örneğin British American Tobacco) satıldı. TEKEL markası ve fabrikalar özel sektöre geçti, devlet tekeli kalktı.
Bugün resmi olarak "TEKEL" diye bir devlet kurumu yok, ama halk dilinde alkol satan dükkanlara hâlâ "tekel" diyoruz – tıpkı eski alışkanlık gibi!
Günümüzde Tekel Bayii Ne Demek?
Güncel anlamda tekel bayii, Tarım ve Orman Bakanlığı'ndan (eski adıyla TAPDK – Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu) lisans almış, tütün mamulleri ve alkollü içkilerin perakende satışını yapan iş yerleridir.
Bu dükkanlarda genellikle:
- Bira, rakı, şarap, viski, vodka gibi alkollü içecekler,
- Sigara, puro gibi tütün ürünleri,
- Atıştırmalıklar (cips, kuruyemiş, çikolata), enerji içecekleri ve bazen temel market ürünleri satılır.
Tekel Bayii Açmak İçin Ne Gerekir?
Tekel bayii açmak isteyenler için süreç biraz bürokratik ama özetle şöyle:
- Belediyeden İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı almak (genel ticari şartlar: TC vatandaşı olmak, sabıka kaydının temiz olması vb.).
- Tarım ve Orman Bakanlığı'ndan Tütün ve Alkol Satış Belgesi almak. Bu belge yıllık yenilenir (2026 için süre uzatım mart sonuna kadar).
- Mesafe Kuralı: Dükkan, okul ve ibadethanelere en az 100 metre uzaklıkta olmalı.
- Diğer Şartlar: Açık alkol sunumu yasak, sadece kapalı ambalajda satış yapılabilir. 18 yaş altı satış kesinlikle yasak.
Ücretler her yıl değişiyor; 2025'te toptan için 65 bin TL civarı, perakende için daha düşük rakamlar söz konusu.
Yasal Düzenlemeler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Satış Saatleri: Genelde 22:00'den sonra alkol satışı yasak (bazı istisnalar var).
- Reklam Yasağı: Alkol ürünlerinin reklamı ve teşhiri sınırlı.
- Ceza Riski: Ruhsatsız satış veya kurallara uymama ağır cezalar getiriyor.
Tekel bayileri hem sosyal hayatımızın bir parçası hem de sıkı denetim altında bir sektör.
"Tekel" kelimesi, devletin eski monopolünden gelen tarihi bir miras olsa da bugün özel girişimcilerin işlettiği lisanslı alkol ve tütün satış noktalarını ifade ediyor. Hem nostaljik hem de güncel bir kavram!
